Nói thật, rồi chọn lúc để nói

Tôi quan tâm đến một câu hỏi rất đời thường: nếu điều mình nói là thật, đã đủ lý do để nói ra chưa? Câu trả lời có lẽ cần xem cả việc lời nói ấy sẽ làm gì trong cuộc trò chuyện. Tôi muốn hiểu điều này mà không dùng nó làm cớ né mọi chuyện khó nói.

Trong kinh Abhaya, ký hiệu MN 58, bản dịch của Thanissaro Bhikkhu trình bày sự phân biệt giữa lời đúng sự thật, lời có ích và lời dễ nghe hay khó nghe. Với điều đúng và có ích, thời điểm nói cũng được cân nhắc. Đây là phần tôi diễn giải ngắn từ bản kinh; phần còn lại của bài là suy nghĩ của tôi khi đem câu hỏi ấy về cuộc sống.

Đúng là điểm bắt đầu

Trước khi cân nhắc nên nói lúc nào, tôi cần biết mình có chắc về điều định nói không. Một lời kể lại, một ảnh bị cắt mất đoạn hay một cảm giác mạnh đều có thể khiến mình đi quá nhanh. Nếu chưa biết, tôi muốn nói rằng mình chưa biết.

Điều đó nghe đơn giản nhưng không phải lúc nào cũng dễ. Thừa nhận chưa chắc có thể khiến câu chuyện bớt hấp dẫn. Nó cũng có thể làm mình mất lợi thế trong một cuộc tranh luận. Dù vậy, tôi vẫn muốn sự chính xác đứng trước cảm giác được thắng.

Có ích cho ai, và theo cách nào?

Một câu nói có thể đúng nhưng chỉ đang được dùng để làm người khác xấu hổ. Câu hỏi ở đây là mình định giúp việc gì. Làm rõ một vấn đề? Đặt một ranh giới? Ngăn một việc tiếp tục? Hay chỉ muốn người kia cảm thấy tệ hơn?

Đây là câu hỏi để tự kiểm tra động cơ, không phải cách phán xét rằng lời nào khó nghe cũng nên bị bỏ đi. Có lúc điều cần nói vẫn gây khó chịu. Một phản hồi rõ, một lời từ chối hoặc một thông tin bất lợi đều có thể cần được nói.

Chọn lúc không có nghĩa là kéo dài mãi

Tôi muốn phân biệt việc chờ để nói tốt hơn với việc chờ vì sợ phải nói. Nếu vấn đề có thời hạn hoặc đang ảnh hưởng đến người khác, trì hoãn cũng có hậu quả. Khi cần chờ, tôi muốn biết mình đang đợi điều gì: thêm thông tin, một khoảng riêng hay lúc cả hai có thể lắng nghe.

Tôi chưa muốn biến chuyện học đạo thành những câu nói rất đẹp nhưng không biết dùng thế nào. Với bài này, điều tôi có thể mang theo chỉ là vài câu hỏi trước khi nói: mình có biết chắc không, nói để làm gì, và bây giờ có phải lúc phù hợp không?

Nếu còn trả lời chưa rõ, tôi có thể dừng lại. Nếu đã rõ, tôi muốn nói bằng lời bình thường, đủ ý. Không cần mượn tên đạo Phật để làm lời mình có vẻ đúng hơn.

Jessie