Rối loạn lo âu: biểu hiện thường gặp và bằng chứng điều trị

Mẹ tôi mắc rối loạn lo âu. Tôi muốn tìm hiểu căn bệnh này bằng những câu hỏi cụ thể: nó biểu hiện ra sao, vì sao có thể đi kèm mất ngủ và khó chịu trong cơ thể, điều trị nào có bằng chứng?

Khi nào lo lắng trở thành vấn đề sức khỏe?

Lo trước một cuộc khám bệnh hay một khoản chi lớn là phản ứng thường gặp. Điều cần chú ý là nỗi lo quá mức, khó kiểm soát và làm xáo trộn sinh hoạt. Theo WHO, tình trạng này ảnh hưởng đến suy nghĩ, cơ thể và hành vi. WHO — Rối loạn lo âu.

“Rối loạn lo âu” là tên của một nhóm bệnh. Lo âu lan tỏa thường xoay quanh nhiều chuyện hằng ngày; rối loạn hoảng sợ liên quan đến những cơn hoảng sợ và nỗi sợ chúng tái diễn; lo âu xã hội gắn với nỗi sợ bị đánh giá trong các tình huống xã hội. Phần bằng chứng điều trị dưới đây tập trung vào lo âu lan tỏa ở người lớn, không đại diện cho mọi dạng lo âu. WHO.

Biểu hiện có thể thấy trong đời sống

Các tài liệu của NIMH và NHS ghi nhận những nhóm biểu hiện sau; không phải người bệnh nào cũng có đủ tất cả. NIMH — Lo âu lan tỏa, NHS — Lo âu lan tỏa.

Hành vi cũng có thể thay đổi: né những nơi gây lo, ngại thử việc mới hoặc kiểm tra một việc nhiều lần. NHS liệt kê đây là những biểu hiện có thể đi cùng lo âu; từng hành vi riêng lẻ chưa đủ để xác định một rối loạn cụ thể. NHS — Lo âu, sợ hãi và hoảng sợ.

Ví dụ minh họa: người thân về muộn, một người liên tục nghĩ đến tai nạn, không tập trung làm được việc khác và kiểm tra điện thoại nhiều lần. Điều cần xem xét là mức độ, tần suất và ảnh hưởng của phản ứng ấy trong cả quá trình, thay vì chẩn đoán từ một buổi tối.

Vì sao cơ thể cũng khó chịu?

Theo NHS, khi lo hoặc sợ, cơ thể giải phóng các hormone stress như adrenaline và cortisol. Phản ứng này có thể làm tim đập nhanh và tăng tiết mồ hôi. Vì vậy, cảm giác khó chịu trong cơ thể có cơ sở sinh lý; gọi chúng là “tưởng tượng” không giúp giải thích điều đang xảy ra. NHS.

Không nên quy mọi triệu chứng thể chất cho lo âu. Bác sĩ còn cần kiểm tra những nguyên nhân từ bệnh cơ thể. NIMH.

Mất ngủ và lo âu có thể làm tình trạng khó hơn

Khó ngủ là một biểu hiện được ghi nhận ở lo âu lan tỏa. Chiều ngược lại cũng đáng chú ý: MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ cho biết mất ngủ có thể đi kèm lo âu, cáu gắt, thiếu năng lượng và khó tập trung vào ban ngày. NHS, MedlinePlus — Mất ngủ.

Từ hai chiều ảnh hưởng này, có thể hiểu vì sao chỉ dặn “tối nay cố ngủ sớm” thường chưa giải quyết đủ vấn đề. Cần biết người bệnh khó vào giấc hay tỉnh giữa đêm, tình trạng kéo dài bao lâu và ban ngày bị ảnh hưởng thế nào.

Mất ngủ cũng có nhiều nguyên nhân, trong đó có bệnh lý, thuốc và các chất như caffeine hoặc rượu. Bác sĩ cần khai thác cả tiền sử sức khỏe lẫn giấc ngủ. Một vài đêm ngủ được hơn chưa đủ để kết luận rối loạn lo âu đã được kiểm soát. MedlinePlus.

Chẩn đoán cần nhiều hơn một danh sách triệu chứng

Theo NIMH, chẩn đoán lo âu lan tỏa ở người lớn xét đến nỗi lo khó kiểm soát trong phần lớn các ngày, ít nhất sáu tháng, kèm ít nhất ba biểu hiện: bồn chồn, mệt, khó tập trung, dễ cáu, căng cơ hoặc rối loạn giấc ngủ. Đây chưa phải toàn bộ tiêu chuẩn. NIMH.

Mốc sáu tháng không có nghĩa phải đợi đủ sáu tháng mới đi khám. NHS khuyên tìm trợ giúp khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc khi điều trị hiện tại không giúp cải thiện. NHS.

Một nghiên cứu của Spitzer và cộng sự, công bố năm 2006, đánh giá thang GAD-7 tại 15 cơ sở chăm sóc ban đầu ở Mỹ. Có 2.740 người lớn điền bảng hỏi; 965 người được phỏng vấn thêm bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần để đối chiếu. Spitzer và cộng sự, 2006.

Tại ngưỡng được chọn trong nghiên cứu, độ nhạy là 89% và độ đặc hiệu là 82%. Hai con số này nói về khả năng nhận diện người có bệnh và phân loại đúng người không có bệnh trong mẫu nghiên cứu. Chúng không có nghĩa một người làm bài kiểm tra có “89% khả năng mắc bệnh”. GAD-7 là công cụ sàng lọc và đánh giá mức độ triệu chứng; kết quả vẫn có thể bỏ sót hoặc báo động nhầm, và không thay thế chẩn đoán. Nghiên cứu gốc.

Bằng chứng điều trị: 65 thử nghiệm cho thấy gì?

Papola và cộng sự tổng hợp 65 thử nghiệm ngẫu nhiên, với 5.048 người lớn mắc lo âu lan tỏa, trong nghiên cứu đăng trực tuyến trên JAMA Psychiatry năm 2023, thuộc số báo năm 2024. Nhóm tác giả so sánh nhiều phương pháp trị liệu tâm lý. Papola và cộng sự — Toàn văn.

Liệu pháp nhận thức – hành vi, viết tắt là CBT, giúp giảm triệu chứng so với chăm sóc thông thường; độ chắc chắn của bằng chứng cho so sánh này được xếp ở mức vừa. Ở thời điểm theo dõi 3–12 tháng sau can thiệp, CBT vẫn cho thấy lợi ích có ý nghĩa thống kê so với chăm sóc thông thường. Kết quả nghiên cứu.

Kết quả trung bình này không bảo đảm hiệu quả cho từng người. Có 23 thử nghiệm được đánh giá có nguy cơ sai lệch cao. Nhóm tác giả không tìm thấy khác biệt rõ về hiệu quả giữa các loại trị liệu trong những so sánh đã thực hiện. Dữ liệu ủng hộ CBT, nhưng không chứng minh mọi phương pháp khác đều vô ích. Phân tích và giới hạn.

CBT giúp nhận diện và kiểm tra suy nghĩ tự động, thay đổi phản ứng hành vi. Cách làm có phương pháp này khác với lời khuyên “nghĩ tích cực lên”. NIMH.

Thuốc có vai trò gì?

WHO ghi nhận thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI có thể hữu ích với người lớn mắc rối loạn lo âu. Lựa chọn điều trị phải tính đến tác dụng không mong muốn, khả năng tiếp cận trị liệu và mong muốn của người bệnh. Tên gọi “thuốc chống trầm cảm” không có nghĩa thuốc chỉ được dùng khi có trầm cảm. WHO.

Cần phân biệt với benzodiazepine, một nhóm thuốc được dùng cho một số tình trạng lo âu và mất ngủ. FDA cảnh báo nhóm này có nguy cơ lệ thuộc thể chất và phản ứng cai, kể cả khi dùng theo đơn. Ngừng đột ngột hoặc giảm quá nhanh có thể gây phản ứng nghiêm trọng, gồm co giật. Nếu đang dùng thuốc thuộc nhóm này, việc giảm hoặc ngừng cần có kế hoạch với bác sĩ. Không thể xác định nhóm thuốc từ màu viên hay tên gọi chung “thuốc ngủ”. FDA — Cảnh báo về benzodiazepine.

Khi đưa người nhà đi khám, nên ghi lại điều gì?

Tôi thấy hữu ích hơn khi mô tả một việc có thể quan sát: “tỉnh ba lần trong đêm”, “bỏ một cuộc hẹn vì lo” hoặc “không tập trung làm xong việc thường ngày”, thay cho nhận xét “dạo này yếu đuối quá”. Những câu này cung cấp thông tin; chúng không gán tính cách cho người bệnh.

Có thể chuẩn bị một ghi chép ngắn về thời điểm bắt đầu, điều thường làm triệu chứng tăng lên, giấc ngủ, việc sinh hoạt bị ảnh hưởng và tên các thuốc đang dùng. Bác sĩ sẽ dựa vào bệnh sử, thăm khám và đánh giá cần thiết để quyết định bước tiếp theo.

Khi lo âu đã ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hoặc những cách tự xử lý không giúp ích, nên tìm hỗ trợ chuyên môn. Nếu có nguy cơ tự làm hại bản thân hoặc tình trạng không bảo đảm an toàn, cần trợ giúp khẩn cấp tại cơ sở y tế. NHS — Khi cần trợ giúp.

Jessie